Warmtepompen in renovatie een logische keuze

Hoewel een warmtepomp bij renovaties minder strikt wordt opgelegd dan bij nieuwbouw, is de richting die men uit wil duidelijk. In doorgedreven renovaties is een warmtepomp de logische keuze. Maar ook voor woningen die minder grondig zijn gerenoveerd – lees geïsoleerd – zijn er warmtepompen op de markt die perfect aan de behoeften voldoen.

Valerie Verkain - 13 juli 2026

Wettelijke vereisten

EPB-eisen

Ook voor renovaties waarvoor een stedenbouwkundige vergunning wordt aangevraagd of een melding wordt gedaan, gelden de EPB-eisen.

Vlaanderen

In Vlaanderen maakt de EPB-wetgeving een onderscheid tussen ingrijpende energetische renovaties en gewone renovaties.

• Voor ingrijpende energetische renovaties (= een grondige verbouwing waarbij minstens 75% van de buitenschil (dak, muren, vloeren) wordt gerenoveerd én de verwarmingsinstallatie volledig wordt vervangen):
  • bedraagt het E-peil maximaal E60
  • geldt naast de verwarmings- en ventilatie-eisen, een installatierendement van 130% voor centrale verwarmingssystemen met water als transportmedium
  • moet er per jaar minstens 20 kWh/m² aan hernieuwbare energie worden geproduceerd (d.m.v. zonnepanelen, een zonneboiler, warmtepomp of warmtepompboiler, ketels op biobrandstof, stadsverwarming of participatie in hernieuwbare projecten).

Het behalen van een E-peil van E60 bij ingrijpende renovaties is zonder warmtepomp mogelijk, maar in de praktijk moeilijk. Door de strenge energie-eisen en de vereiste van een hoog installatierendement (±130%) is een warmtepomp of een hybride systeem in veel gevallen eerder een noodzaak dan een keuze.

• Bij gewone renovaties (bv. enkel nieuwe ramen, de verwarming vervangen zonder te isoleren) geldt er geen maximaal E-peil. Verwarmings- en ventilatie-installaties moeten wel voldoen aan de Europese Ecodesign-rendementen en correct worden ontworpen en ingeregeld.

Wallonië

In tegenstelling tot Vlaanderen is er voor renovaties in Wallonië:

• geen maximaal E-peil
• geen minimaal globaal installatierendement (zoals 130% in Vlaanderen)
• geen verplicht aandeel hernieuwbare energie bij renovatie

Er gelden wel systeemeisen voor installaties voor verwarming, sww, koeling en ventilatie. Die leggen o.a. een minimale energie-efficiëntie van de toestellen vast, alsook een correcte dimensionering, plaatsing en regeling. Daardoor blijft de keuze voor klassieke systemen zoals condensatieketels mogelijk en is een warmtepomp geen noodzakelijke keuze, maar eerder een manier om de energieprestatie en het EPC-label te verbeteren.

Brussel

Ook in de Brusselse EPB-wetgeving geldt er geen klassiek E-peil, noch een globaal installatierendement of verplicht aandeel hernieuwbare energie, zoals in Vlaanderen.

• Bij gewone renovaties gelden er installatie-eisen voor nieuwe of vervangen installaties (verwarming, koeling, sanitair warm water, ventilatie).
• Bij ingrijpende renovaties (waarbij een groot deel van de gebouwschil wordt aangepakt, typisch ± ≥ 50%) gelden bijkomend ook globale energie-eisen, zoals: een maximale Espec (typisch ordegrootte Espec ± 100-150 kWh/m² jaar of lager, afhankelijk van het project). Om lage Espec-waarden te halen moet je energieverbruik sterk omlaag en/of efficiënt produceren. Je kan hier ook zonder warmtepomp aan voldoen door bv. goede isolatie, een performante condensatieketel, ventilatie met warmteterugwinning en zonnepanelen te installeren.

Energieprestatiecertificaat

Bestaande woningen die worden verkocht of verhuurd, moeten beschikken over een energieprestatiecertificaat (EPC). In Wallonië en Brussel heet dat een EPB-certificaat. Het is een document dat weergeeft hoe energiezuinig een gebouw of gebouweenheid is.

Op dat certificaat staat een energielabel, van F (energieverslindend) tot A+ (heel energiezuinig) en een energiescore (het berekende jaarlijkse energieverbruik per m² bruikbare vloeroppervlakte (kWh/m² jaar)).

Het energielabel en de energiescore worden bepaald aan de hand van de isolatie van muren, vloeren en dak, de installaties voor verwarming en sanitair warm water, en het gebruik van hernieuwbare energie.

De labels zijn niet tussen de gewesten uitwisselbaar. Een label C in Brussel is bijvoorbeeld veel strenger dan een label C in Wallonië. In Brussel zit je al in de slechtste categorie (Label G) vanaf een verbruik van 346 kWh/m² per jaar. Ter vergelijking: in Vlaanderen zou diezelfde woning nog een Label D krijgen. Dit komt omdat Brussel een veel compacter patrimonium heeft (veel rijhuizen en appartementen) en de lat daarom hoger legt.

De keuze voor een warmtepomp heeft doorgaans een sterke positieve invloed op de EPC-score. Er zijn één tot twee labelsprongen mogelijk (bv. van D naar B of van C naar A). Het effect hangt wel sterk af van de isolatiegraad van de woning en de combinatie met andere maatregelen zoals zonnepanelen.

Vlaanderen

Woningen en appartementen die sinds 2023 zijn aangekocht met EPC-label E of F, moeten verplicht gerenoveerd worden naar minstens label D, en dit binnen de zes jaar na aankoop.

Woningen die verhuurd worden, moeten vanaf 1 januari 2030 voldoen aan minimale EPC-eisen om aan de woningkwaliteitsnormen te beantwoorden. Voor halfopen en vrijstaande woningen geldt minstens label E, voor gesloten bebouwing en appartementen minstens label D.

Woningen met een label E of F mogen in Vlaanderen niet volledig geïndexeerd worden (of enkel met een correctiefactor), wat een extra stimulans is voor verhuurders om te verduurzamen.

Wallonië

Er geldt in Wallonië momenteel geen algemene renovatieverplichting zoals in Vlaanderen. Er wordt wel gewerkt aan een traject waarbij de slechtste labels stapsgewijs moeten verdwijnen. Daarbij moet het volledige woningpark tegen 2050 een energieprestatie leveren die vergelijkbaar is met label A.

Brussel

Er geldt in Brussel momenteel geen algemene renovatieverplichting zoals in Vlaanderen.

Het Brussels Hoofdstedelijk Gewest heeft wel een gefaseerde renovatiestrategie (Renolution) uitgewerkt, met als doel: een gemiddeld label C voor het woningpark tegen 2050 en een stapsgewijze verbetering van de slechtste labels. Tegen 2033 moeten alle woningen in Brussel minstens over een EPB-certificaat beschikken en de slechtste labels (F en G) weggewerkt zijn.

Welke warmtepomp voor: een woning met een A of B-label

… die beschikt over vloerverwarming of radiatoren

• Een geothermische warmtepomp geniet net als in nieuwbouw de voorkeur:
  • het is de efficiëntste warmtepomp. SCOP’s van 4 à 5 zijn geen uitzondering
  • de installatie gaat langer mee dan een lucht-water warmtepomp
  • er is geen buitenunit met ventilator
  • mogelijkheid tot passieve koeling
  • het beperkte onderhoud

De vraag is natuurlijk of het renovatieproject het toelaat om boringen uit te voeren (is de tuin groot genoeg, is de tuin toegankelijk met de grondboormachine?) en of er voldoende budget is voor de aanschaf van de geothermische warmtepomp

• Een lucht-water warmtepomp is minder efficiënt dan een geothermische warmtepomp, maar presteert nog altijd zeer goed met SCOP’s van 3 à 4. Er zijn daarenboven geen boringen nodig. De buitenunit is wel zichtbaar, produceert lawaai en vraagt door de bewegende onderdelen en het feit dat die buiten is opgesteld, wat extra onderhoud.

De prijs

Voor een goed geïsoleerde woning van 150 m² met label A of B (= een warmtevraag van < 200 kWh per m² per jaar) kost:

• een geothermische warmtepomp ongeveer 25.000 euro (inclusief boringen, maar exclusief aanpassingen aan het bestaande afgiftesysteem)
• een lucht-water warmtepomp ongeveer 15.000 euro (exclusief aanpassingen aan het bestaande afgiftesysteem)

Wat met het bestaande afgiftesysteem?

Warmtepompen werken het efficiëntst met lage aanvoertemperaturen, typisch in label A en B-woningen is dat 30-45°C.

Gaat het om een renovatie waarbij het bestaande afgiftesysteem wordt behouden? Dan moet er o.a. worden gecontroleerd of:

• het afgiftesysteem nog in goede staat is
• de vloerverwarming of de radiatoren over voldoende afgiftevermogen beschikken: via de PowerHeat tool van Buildwise wordt het vermogen van elke, bestaande radiator ingeschat voor verschillende temperatuurregimes (bv. 75/65/20 °C, 55/45/20 °C en 45/35/20 °C). Zo kan er dus worden nagegaan of de radiator die er hangt, ook bij een lager temperatuurregime groot genoeg is om de ruimte op te warmen).
• de leidingen voldoende groot zijn: een warmtepomp werkt met een deltaT van gemiddeld 5 à 7°C (bij een gasketel bv. is dat een delta T van 10 à 20 °C), door de kleine deltaT waarmee de warmtepomp werkt, moet er meer cv-water worden rondgepompt om voldoende warmte aan het afgiftesysteem te kunnen overdragen en is het debiet in de leidingen dus hoger

Hoe sanitair warm water opwekken?

De warmtepomp verwarmt niet alleen het water voor de centrale verwarming, maar ook het water in een sanitair warmwaterboiler.

De warmtepomp verwarmt water tot een hogere temperatuur (meestal 50 à 55 °C) en warmt hiermee het sanitaire water in het vat op. Om de ontwikkeling van legionellabacteriën te vermijden wordt het water één keer per week opgewarmd tot ongeveer 60 °C via een elektrische weerstand of door de warmtepomp zelf. Let wel: de sanitaire tank dient over een voldoende grote interne spiraal te beschikken wanneer die wordt gecombineerd met een warmtepomp.

Welke warmtepomp voor: een woning met een A of B-label

… die niet beschikt over centrale verwarming (maar over bv. elektrische verwarming/accumulatoren)

Ook wanneer er bewust voor wordt gekozen om geen centrale verwarming te voorzien (bv. om uitbreekwerken te vermijden), kan een warmtepomp worden geplaatst.

Het principe

Een lucht-luchtwarmtepomp onttrekt warmte aan de buitenlucht en geeft die rechtstreeks af aan de binnenlucht via één of meerdere binnenunits. Dit type warmtepomp behaalt doorgaans een SCOP van 3 tot 4. Ze werkt altijd op lage temperatuur, omdat ze met lucht werkt, en er zijn geen verliezen via een watercircuit. Omdat het systeem met lucht werkt, reageert het zeer snel: ruimtes warmen sneller op dan bij systemen met water (zoals vloerverwarming).

In de praktijk zijn lucht-lucht warmtepompen in woningen meestal split-units (de binnen- en buitenunit(s) zijn met elkaar verbonden via koelmiddelleidingen):

• single-split units: er is één binnenunit (bv. voor de verwarming van een bureau)
• multi-split units: er zijn meerdere binnenunits (bv. om meerdere ruimtes in het gebouw te verwarmen).

Echt koelen is mogelijk

Een lucht-lucht warmtepomp kan zeer efficiënt koelen en werkt dan zoals een klassieke airco. Bij koeling wordt het proces omgekeerd:

• de binnenunit onttrekt warmte aan de binnenlucht (de condensor wordt verdamper)
• de buitenunit geeft deze warmte af aan de buitenlucht (de verdamper wordt condensor)

Hierdoor daalt de binnentemperatuur snel en effectief. In tegenstelling tot vloerkoeling kan een lucht-lucht warmtepomp de temperatuur vaak met meer dan 4°C verlagen, afhankelijk van de installatie en het vermogen.

Onderhoud

Een onderhoudsbeurt wordt één keer per jaar aangeraden. Belangrijke controlepunten zijn:

• reinigen of vervangen van filters in de binnenunit
• controle van de ventilatoren en warmtewisselaars
• controle van het koelmiddelcircuit (druk en lekdichtheid)
• nazicht van elektrische aansluitingen
• controle van de condensafvoer
• algemene werking van compressor en regeling
• reinigen verdamper
• reinigen condensafvoer
• de draaiuren van de compressor
• daarnaast dient ook de verdamper en condensafvoer te worden gereinigd.

Gemiddelde kostprijs en elektriciteitsverbruik

De investering voor een lucht-lucht warmtepomp ligt doorgaans lager dan bij andere warmtepompen:

• Single-split (1 binnenunit): ± 3.000 – 5.000 euro
•  Multi-split (meerdere binnenunits): ± 5.000 – 10.000 euro

Het elektriciteitsverbruik hangt sterk af van gebruik en isolatie, maar ligt voor een woning met:

• EPC-label A: ± 1.000 – 2.000 kWh/jaar
• EPC-label B: ± 2.000 – 3.000 kWh/jaar

Toepassingen

Een lucht-lucht warmtepomp is vooral interessant in:

• renovaties: omdat er geen ingrijpende werken nodig zijn (geen leidingen of vloerverwarming)
• kleinere woningen of appartementen
• ruimtes die snel moeten opwarmen of afkoelen (bv. leefruimtes, kantoren)
• bijverwarming of zoneverwarming (bv. één verdieping of ruimte)

Voordelen

• lagere investeringskost
• snelle opwarming en directe warmteafgifte
• mogelijkheid tot efficiënte koeling (aircofunctie)
• relatief eenvoudige en snelle installatie
• geschikt voor minder doorgedreven renovaties

Nadelen

• rendement daalt bij zeer lage buitentemperaturen
• werkt met lucht → minder gelijkmatige warmteverdeling dan vloerverwarming
• snelle afkoeling indien unit uitschakelt
• luchtstromingen gevoel
• zichtbare binnenunits in de ruimte
• ventilatorgeluid (binnen en buiten)
• geen productie van sanitair warm water
• minder geschikt als enige verwarming in slecht geïsoleerde woningen
• herbruik van koeleidingen na einde levensduur onzeker/niet gegarandeerd

De woning heeft een C of D-label, of minder

… in combinatie met radiatoren

Bij een woning met een C- of D-label, of minder is de isolatiegraad meestal matig. Er is vaak nog sprake van enkel- of dubbel glas (geen HR++) en matige dakisolatie. De warmteverliezen zijn bijgevolg aanzienlijk. Een hybride warmtepomp of hogetemperatuurwarmtepomp kan dan een oplossing zijn.

Een hybride warmtepomp: het principe

Een hybride warmtepomp kan in deze situaties een realistische en rendabele keuze zijn. Deze combineert een warmtepomp (meestal lucht-water) met een bestaande of nieuwe cv-ketel. De warmtepomp neemt de verwarming voor zijn rekening bij milde buitentemperaturen. Wanneer het buiten te koud wordt, neemt de cv-ketel het over. Bovendien kan de hybride ketel het warme water voor douche en keuken leveren. De productie van sanitair warm water kan ook volledig ontkoppeld worden van de ketelinstallatie om bijvoorbeeld in de zomer het eigenverbruik van de zonnepanelen te verhogen.

Een hybride systeem behaalt typisch een SCOP van 3 tot 4 voor het warmtepompgedeelte.

Onderhoud

Een jaarlijks onderhoud wordt aangeraden, zowel voor de warmtepomp als voor de ketel. Belangrijke controlepunten zijn:

• controle van de warmtepomp (compressor, ventilator, koelmiddel)
• nazicht van de ketel (brander, rookgasafvoer, veiligheid)
• controle van de regeling en omschakeling tussen beide systemen
• controle van waterdruk en expansievat
• nazicht van leidingen en isolatie
• reinigen van filters en warmtewisselaars

Omdat er twee systemen gecombineerd worden, ligt het onderhoud iets hoger dan bij een volledig elektrische warmtepomp.

Gemiddelde kostprijs en elektriciteitsverbruik

Richtprijzen:

• de bestaande ketel wordt behouden: ± €6.000 – €11.000
• er wordt een nieuwe ketel geplaatst: ± €10.000 – €15.000+

Het energieverbruik bestaat uit elektriciteit én gas:

• elektriciteit:
  • woning met EPC-label C: ± 2.000 – 3.500 kWh/jaar
  • woning met EPC-label D: ± 2.500 – 4.500 kWh/jaar
• gasverbruik:
  blijft nodig voor piekvermogen en sanitair warm water, maar ligt duidelijk lager dan bij een klassieke ketel. De besparing bedraagt doorgaans 20–40% bij label D en kan oplopen tot 30–50% bij label C.

Toepassingen

Een hybride warmtepomp is vooral interessant in:

• renovaties: ter aanvulling van een bestaande ketel
• woningen met radiatoren (waar hoge temperaturen nodig blijven)
• situaties waar een volledig elektrische warmtepomp moeilijk is
• woningen die nog niet optimaal geïsoleerd zijn

Voordelen

• lagere investeringskost dan een volledig nieuw warmtepompsysteem
• geschikt voor renovaties zonder ingrijpende aanpassingen
• werkt met bestaande radiatoren
• altijd voldoende vermogen, ook bij koud weer
• lager gasverbruik en CO₂-uitstoot
• relatief snelle terugverdientijd

Nadelen

• blijft (gedeeltelijk) afhankelijk van fossiele brandstof (gas)
• lager rendement dan een volledig elektrische warmtepomp
• twee systemen → complexer en iets meer onderhoud
• beperkte of geen koelingsmogelijkheid

Een hogetemperatuurwarmtepomp: het principe

Een hogetemperatuurwarmtepomp haalt warmte uit de buitenlucht, bodem of water en verwarmt die tot hogere temperaturen (tot ± 60–70 °C). Hierdoor kan ze water leveren voor klassieke radiatoren en sanitair warm water. Door de opkomst van propaan (R290) als koudemiddel in lucht-grond en lucht-water warmtepompen zijn de meeste nieuwe toestellen in staat om dergelijke hoge temperaturen te bereiken.

Door de hogere afgiftetemperatuur ligt het rendement lager. In de praktijk haalt een hogetemperatuurwarmtepomp doorgaans een SCOP van ongeveer 2,5 tot 3,5. Dat betekent dat ze voor 1 kWh elektriciteit ongeveer 2,5 tot 3,5 kWh warmte levert.

Onderhoud

Een jaarlijks onderhoud wordt aangeraden. Het onderhoud is vergelijkbaar met andere lucht-water warmtepompen. Belangrijke controlepunten zijn:

• controle van compressor en koelmiddelcircuit
• nazicht van ventilator en warmtewisselaars
• controle van elektrische aansluitingen
• controle van waterdruk en hydraulisch circuit
• reinigen van filters
• algemene werking en regeling

Gemiddelde kostprijs en elektriciteitsverbruik

Richtprijs in België:

• ± 12.000 – 19.000 euro

Het elektriciteitsverbruik ligt hoger door de hogere aanvoertemperaturen en varieert naargelang de isolatiegraad:

• woning met EPC-label C: ± 3.000 – 5.000 kWh/jaar
• woning met EPC-label D: ± 4.000 – 6.500 kWh/jaar

Toepassingen

Een hogetemperatuurwarmtepomp is vooral interessant in:

• renovaties met bestaande radiatoren
• woningen waar geen vloerverwarming mogelijk is
• situaties waar men volledig van gas wil afstappen zonder grote verbouwingen
• woningen met een gemiddelde (maar niet top) isolatie

Voordelen

• geschikt voor bestaande radiatoren (geen aanpassing nodig)
• kan hoge watertemperaturen leveren (tot ± 70 °C)
• vervanging van klassieke ketel zonder grote ingrepen
• ook geschikt voor sanitair warm water
• volledig elektrisch (geen gas nodig)

Nadelen

• lager rendement dan lagetemperatuurwarmtepompen
• hoger elektriciteitsverbruik
• hogere investeringskost
• minder interessant in goed geïsoleerde woningen (waar lage temperatuur beter werkt)
• rendement daalt sterk bij koude buitentemperaturen