Actief koelen met een airco
Hete zomers worden tegenwoordig steeds meer regel dan uitzondering. Zonwering doet al veel, maar voor een gevoelige afkoeling kan een airco uiterst interessant zijn. Maar een airco kiezen is niet altijd eenvoudig. Ga je voor een vaste installatie of een mobiel toestel? En waar moet je op letten om energiezuinig en comfortabel te koelen?
Airco kiezen
Eerst: hoe werkt een airco?
Een airco werkt volgens hetzelfde principe als een koelkast: hij verplaatst warmte van binnen naar buiten. Via een koelmiddel in een gesloten circuit wordt warmte uit de binnenlucht opgenomen en afgevoerd naar buiten. De gekoelde lucht wordt vervolgens opnieuw de ruimte ingeblazen. Tegelijk haalt een airco ook vocht uit de lucht, wat het binnenklimaat aangenamer maakt, zelfs zonder dat de temperatuur sterk daalt.
Let op
Een airco haalt dan wel vocht uit de lucht, maar let op dat de luchtvochtigheid niet te laag wordt bij langdurig gebruik. Let op signalen zoals droge ogen, keel of neus en probeer de relatieve luchtvochtigheid rond 40 - 60% te houden. Wordt de lucht te droog, zet de airco minder intensief of korter aan.
Vaste airco
Een vaste airco koelt en ontvochtigt de aanwezige binnenlucht. Dit kan zowel een splitsysteem zijn (met een binnen- en buitenunit) als een monoblockairco. In de praktijk gaat het bijna altijd om splitsystemen.
Inbouw of opbouw?
Een vaste airco kan ingebouwd worden (de leidingen zitten weggewerkt in de muur) of kan in opbouw worden geplaatst (met de leidingen op de wand gemonteerd, meestal weggewerkt in kabelgoten).
Bij een inbouwmodel is er enkel luchttoevoer en -afvoer via roosters in de muur of het plafond – het toestel zelf is onzichtbaar en stil - de compressor zit immers buiten. Dit type wordt vaak toegepast bij nieuwbouw en totaalrenovaties. Een opbouwmodel hangt zichtbaar aan de muur, het plafond of staat op de vloer, en is dus ideaal voor wie een airco wil plaatsen zonder grote breekwerken te doen.
Vaste systemen zijn meestal krachtiger, energiezuiniger en duurzamer dan mobiele airco’s. Wel is de installatie complexer en duurder. Regelmatig onderhoud (zoals filterreiniging en bijvullen koelmiddel) is belangrijk voor een goede werking en lange levensduur.
Een omkeerbare warmtepomp
Heb of wil je een vaste airco die ook kan verwarmen? Dan wordt er gesproken van een omkeerbare warmtepomp. Dit zijn warmtepompen die dus zowel kunnen verwarmen als koelen. Het gaat altijd om vaste opstelling. Hieronder wordt nog de opdeling gemaakt tussen warmtepompen met actieve en passieve koeling.
Actief koelen
Actief koelen houdt in dat er energie moet opgewekt worden om het binnenklimaat op het gewenste niveau te krijgen, wanneer de buitentemperatuur hoger is dan de gewenste binnentemperatuur. Dat kan met een lucht/luchtwarmtepomp of een lucht/waterwarmtepomp.
Als de buitentemperatuur hoger is dan de gewenste binnentemperatuur, schakelt de omkeerbare warmtepomp over naar de koelmodus. In plaats van warmte uit de omgeving te halen, neemt het systeem warmte op uit de binnenruimte en voert deze af naar buiten. Hierdoor wordt de binnentemperatuur verlaagd door de werking van de warmtepomp, vergelijkbaar met een airconditioningsysteem.
Passief koelen
Er bestaan ook omkeerbare warmtepompen die passief kunnen koelen. Dit wil zeggen dat er voor een aangename/koele temperatuur wordt gezorgd door koude uit de omgeving te onttrekken, zonder extra energie te verbruiken. Dat kan met een geothermische warmtepomp of een water/water warmtepomp.
Door gebruik te maken van de koelte in de bodem of grondwater, koelt het systeem het water in de leidingen van de vloerverwarming (of lagetemperatuurradiatoren). Op deze manier wordt de opgenomen warmte weer afgegeven aan de bodem of het grondwater. Er wordt dan gesproken van natuurlijke koeling. De warmtepomp hoeft daarbij niet in werking te treden, enkel de circulatiepomp is actief.
Mobiele airco
Mobiele airco's zijn goedkoper (geen installatiekosten) en zijn ook gemakkelijk te verplaatsen. Mobiele airco’s komen het vaakst voor als monoblocksysteem, het evidente nadeel daarvan is dat alle onderdelen zich in dat ene blok bevinden, waardoor deze dus altijd wel wat lawaai zal maken dat storend kan zijn (50 tot 65 dB). Er bestaan ook mobiele airco’s die uit twee units bestaan, dan wordt er een dunne, flexibele leiding geplaatst tussen de binnen- en de buitenunit.
Een mobiele airco heeft echter niet zo’n krachtig vermogen als vaste systemen, waardoor het voor grote ruimtes minder geschikt is. Om de warme lucht weg te krijgen, moet je ook een afvoerbuis monteren en uit het raam hangen, wat het niet zo efficiënt maakt om een ruimte op een degelijke manier te koelen. Ook hier is onderhoud belangrijk: filters moet je regelmatig reinigen of vervangen voor een goede luchtkwaliteit.
Split of monoblock?
Je kan airconditioning opdelen volgens vast/mobiel, maar ook volgens het aantal units waaruit ze bestaat.
Splitysteem
Wanneer een airco bestaat uit één binnenunit en één buitenunit, dan spreken we van een single splitunit. Bij een vaste airconditioning komt de binnenunit aan de muur, het plafond of in/op de vloer, en de buitenunit aan een buitenmuur of op de grond. Bij mobiele airco’s worden de 2 units met elkaar verbonden via een dunne flexibele kabel.
Een splitsysteem kan ook bestaan uit één buitenunit en meerdere (tot 5) binnenunits. Zo kan je elke kamer in je woning voorzien van een binnenunit, en kan je per kamer apart de temperatuur regelen. Dit komt enkel voor bij vaste systemen.
Monoblock
Een monoblock airco bestaat uit één stuk. Mobiele airco’s zijn meestal monoblock airco’s, al komt het ook voor bij vaste airco’s. Bij de vaste units voorzie je langs de buitenzijde van je woning twee roosters die zorgen voor de aan- en afvoer van lucht. Bij mobiele airco’s gebeurt de afvoer van lucht met een afvoerslang via een raam of deur. Het grote voordeel is het installatiegemak. Je hoeft maar de stekker in het stopcontact te steken en ze is geïnstalleerd.
Energiezuinigheid
Een airco verhoogt het comfort in huis aanzienlijk, maar gaat onvermijdelijk gepaard met een extra energieverbruik. Hoe groot dat verbruik is, hangt sterk af van de keuzes die je maakt.
Juiste dimensionering
Een correcte dimensionering is essentieel om energiezuinig te koelen. Een airco met te weinig vermogen zal continu op volle kracht moeten draaien en krijgt de ruimte niet voldoende gekoeld. Een te krachtig toestel daarentegen schakelt vaak aan en uit, wat inefficiënt is en het comfort vermindert.
Als vuistregel kan je rekenen op ongeveer 80 tot 120 W koelvermogen per vierkante meter, maar dit hangt sterk af van factoren zoals plafondhoogte, isolatiegraad en zoninval.
Voor een nauwkeurige berekening wordt best rekening gehouden met de volledige situatie: grote ramen, oriëntatie (zuidgericht warmt sneller op), aantal bewoners en elektrische toestellen in de ruimte. Daarom is het vaak aangewezen om een installateur een warmteverliesberekening te laten maken. Zo kies je een toestel dat optimaal presteert én onnodig energieverbruik vermijdt.
Rol van isolatie en zonwering
Hoe beter je woning geïsoleerd is, hoe minder warmte er binnenkomt en hoe minder je moet koelen. Dakisolatie, goed isolerend glas en luchtdichte ramen en deuren maken een groot verschil. In slecht geïsoleerde woningen zal een airco harder moeten werken om dezelfde temperatuur te bereiken, wat het energieverbruik aanzienlijk verhoogt.
Ook zonwering speelt een cruciale rol. Buitenliggende zonwering zoals screens, rolluiken of luifels houden de zon tegen vóór ze het glas bereikt, en zijn veel effectiever dan gordijnen of andere binnenzonwering. Door overdag de zon buiten te houden, kan je de nood aan actieve koeling sterk beperken. In veel gevallen volstaat een combinatie van zonwering en nachtventilatie om het binnen aangenaam te houden, waardoor je airco minder of zelfs niet nodig is.
Gebruikstips
Om een airco efficiënt te gebruiken, kies je best voor een doordachte temperatuurinstelling. Een binnentemperatuur rond 24 °C is doorgaans energiezuinig en voor veel situaties comfortabel, al verkiezen veel mensen in de praktijk 22 °C.
Het is vooral belangrijk om het verschil met de buitentemperatuur beperkt te houden (idealiter maximaal 6 à 8 °C), om overmatig energieverbruik en temperatuurschokken te vermijden. Sluit ramen en deuren tijdens het koelen en beperk directe zoninval met zonwering.
Tip
Een mobiele airco werkt een stuk efficiënter als je de raamopening rond de afvoerslang goed afsluit. Dat kan met een op maat gesneden isolatieplaat met een uitsparing voor de slang. Er bestaan ook speciale raamafdichtingssets of hoezen die je aan de raamopening bevestigt. Zo beperk je de instroom van warme buitenlucht en voorkom je dat afgevoerde warmte weer naar binnen komt.
Slim koelen
Tegenwoordig zijn veel airco’s uitgerust met slimme functionaliteiten die het gebruik niet alleen comfortabeler, maar ook energiezuiniger maken. Zo kan je het toestel bedienen via een app op je smartphone of tablet, zelfs wanneer je niet thuis bent. Je kan bijvoorbeeld de airco al opstarten voor je thuiskomt, of net uitschakelen als je vergeten bent dit te doen.
Daarnaast kan je timers en schema’s instellen, zodat de airco enkel draait wanneer dat echt nodig is, zoals ’s avonds of tijdens warme nachten. Sommige systemen werken met temperatuur- en vochtigheidssensoren en passen automatisch hun werking aan om een stabiel en aangenaam binnenklimaat te behouden.
Geavanceerdere modellen kunnen zelfs gekoppeld worden aan domoticasystemen of spraakassistenten, waardoor je nog meer controle en inzicht krijgt in je energieverbruik.
Let ook op het energielabel
Splitsysteem-airco’s behoren tot de meest energiezuinige systemen. De energie-efficiëntie van het koelen wordt aangeduid met het SEER-cijfer (Seasonal Energy Efficiency Ratio) en staat op het energielabel onder het blauwe ventilatorsymbool.
Sinds de herziening van het Europese energielabel in 2021 zijn de klassen A+, A++ en A+++ vervangen door een nieuwe schaal van A (meest efficiënt) tot G (minst efficiënt). Zo krijg je een realistischer beeld van de prestaties. Een toestel met label B of C vandaag is dus al zeer energiezuinig. Ook de meest efficiënte monoblock-airco’s behalen tegenwoordig een klasse B of C, afhankelijk van het model.
En als de airco ook verwarmt?
Als de airco ook verwarmt, zie je op het label twee kolommen:
- één voor koelen (SEER) met een blauw ventilatorsymbool
- en één voor verwarmen (SCOP) met een rood ventilatorsymbool
Voor systemen die ook kunnen verwarmen, zoals lucht-luchtwarmtepompen, vind je de efficiëntie voor verwarmen onder het SCOP-cijfer (Seasonal Coefficient of Performance) met het rode ventilatorsymbool. Hierbij maakt men een onderscheid tussen drie klimaatzones in Europa: koud, gemiddeld en warm.
In technische fiches worden soms nog EER (Energy Efficiency Ratio) en COP (Coefficient of Performance) vermeld. Deze geven de efficiëntie bij standaardtestcondities weer, maar SEER en SCOP zijn betrouwbaarder als je het volledige seizoen bekijkt.
Airco onderhouden
Airconditioning staat niet meteen bekend om zijn spaarzaamheid, al worden de systemen steeds geoptimaliseerd. Om het rendement optimaal te houden, kan een onderhoud ook geen kwaad.
Waarom onderhouden?
Een airco gebruik je niet ondoordacht, zeker niet in tijden van klimaatverandering. Het rendement van aircotoestellen wordt steeds geoptimaliseerd en het energieverbruik tot een minimum beperkt.
Een airco werkt echter alleen zuinig en efficiënt als het toestel goed onderhouden wordt. Vervuilde filters, verstopte afvoerleidingen of lekkend koelmiddel kunnen het energieverbruik flink opdrijven. Bovendien kunnen slecht onderhouden systemen onaangename geurtjes, schimmels of bacteriën verspreiden, met gevolgen voor je gezondheid.
Ook voor het milieu is goed onderhoud belangrijk. Sommige oudere airco’s gebruiken koelmiddelen met een hoge GWP-waarde (Global Warming Potential), die bijdragen aan de opwarming van de aarde. De Europese regelgeving (F-gassenverordening) beperkt en verbiedt daarom geleidelijk het gebruik van bepaalde koelmiddelen zoals R410A, en stimuleert milieuvriendelijkere alternatieven zoals R32.
Hoe onderhouden?
Een mobiele airco kan je zelf onderhouden. Het volstaat om geregeld de filters schoon te maken, de afvoerbak met condenswater te legen en de afvoerslang regelmatig eens schoon te maken. De buitenkant van de filters kan je bij een vaste airco ook zelf onderhouden met een doek of een stofzuiger.
Wanneer verplicht?
Voor airco's met F-gassen (R410A en R32) kan een jaarijkse lekdichtheidscontrole door een gecertificeerde koeltechnieker verplicht zijn. Werkt je airco met propaan? Dan is een dergelijke controle niet verplicht. Als je airco minder dan 10 ton CO₂-equivalent aan koelmiddel bevat of hermetisch gesloten is, geldt ook een vrijstelling.
Professioneel onderhoud
Bij een onderhoud van een vaste split / multi-split opstelling doet de technicus het volgende:
- reiniging en ontsmetting van de filters en verdamper;
- reiniging en nazicht van de afvoerleidingen voor condenswater of condenspompen;
- ontvetten van de buitenunit en condensor;
- controle van werkdrukken;
- controle van uitblaastemperatuur.
Een koelinstallatie moet lekdicht zijn bij de opstart. Dat wordt getest door een stikstof druktest. Indien er bij een jaarlijks onderhoud een lek in het systeem is, moet dat opgespoord en hersteld worden.
Slim onderhoud, ook digitaal
Steeds meer airco’s zijn uitgerust met smart-functionaliteiten. Ze geven via een app of display aan wanneer filters aan reiniging toe zijn of wanneer onderhoud nodig is. Dat maakt het makkelijker om het juiste moment niet te missen.
Tip: houd het regelmatig bij
- Filters reinigen: wekelijks (bij dagelijks gebruik), minstens maandelijks
- Professioneel onderhoud: jaarlijks tot om de 2 jaar (afhankelijk van intensiteit van gebruik)